فیلم‌های شما مجموعه‌ای عجیب از انواع موضوعات را پوشش می‌دهند. چه چیزی شما را جذب این پروژه كرد؟
ماجرای آنها را در اخبار شنیدیم و در روزنامه‌ها داستان‌شان را دنبال كردیم. این شد كه با وكیل‌شان، گارث پیرس، تماس گرفتیم تا یك قرار ملاقات ترتیب بدهیم. سه نوجوان انگلیسی و وكیل‌شان را همزمان ملاقات كردیم و خوشبختانه آنها از ایده ساخت فیلم استقبال كردند.
صحبت كردن با آنها در مورد تجربیات‌شان چه حسی داشت؟ آزاردهنده بود؟
جالب اینكه دو تا از آنها بعد از آزاد شدن هنوز زیر 20 سال سن داشتند و یكی 21 ساله بود و هیچ‌كدام قبل از دستگیری مشخصا مذهبی یا سیاسی نبودند، حتی بعد از آزادی؛ این قضیه حتی در صحبت‌هایشان با ما مشهود بود. بنابراین نكته داستان این بود؛ سه شهروند عادی كه در موقعیتی غیرعادی گرفتار شده بودند و وقتی از آن حرف می‌زدند انگار خیلی همه چیز بدیهی بوده و دارند از تعطیلات‌شان صحبت می‌كنند، تعطیلات در جهنم.
چرا سعی كرده‌اید صحبت‌های آنها را در نمایش داستان فیلم بگنجانید؟
ما از راه مصاحبه با واقعیت ماجرای آنها آشنا شدیم. دلیل اینكه گفته‌های خود آنها را در داستان وارد كردیم این بود كه می‌خواستیم نشان دهیم آنها سه نوجوان انگلیسی خیلی عادی هستند كه این رخدادها را تجربه كرده‌اند. چون گفته می‌شود كه گوانتانامو برای محبوس كردن خطرناك‌ترین تروریست‌های دنیا ساخته شده و به همین دلیل است كه آمریكا ناچار است چنین زندان عجیب و فراقانونی‌ای بسازد، می‌خواستیم این تفاوت بارز باشد. می‌خواستیم شكاف بزرگ بین تصوری كه از زندانیان گوانتانامو می‌رود را با واقعیت نشان دهیم. بنابراین بهترین و موثرترین راه این بود كه بگذاریم خودشان راوی باشند.
هرگز پیش آمد كه داستان آنها را زیر سوال ببرید؟
ماجراها جوری كه آنها تعریف می‌كنند، وقتی وارد سیر روایی فیلم می‌شوید، از افغانستان به بعد دیگر كاملا بی‌چون و چرا به نظر می‌رسد. ما داستان‌شان را از زبان خودشان تعریف كرده‌ایم، درست مثل یك وكیل. قصد بر این بود كه ماجرای آنها دستكاری نشده، همان‌طور كه خودشان می‌خواهند تعریف شود. بنابراین گفته‌های آنها را با چیز دیگری چك نكردیم.
اصلا آنها چرا به افغانستان رفتند؟
همان‌طور كه در فیلم توضیح داده‌اند، آنها در پاكستان به مسجد می‌روند و امام جماعت به آنها می‌گوید كه باید سعی كنند به هر طریقی به مردم افغانستان كمك كنند، این است كه روز بعد راهی می‌شوند. غیر از این چه انگیزه‌ای می‌توانند داشته باشند؟ وقتی از آنچه برایشان اتفاق افتاده صحبت می‌كنند، حتی وقتی تعریف می‌كنند چطور نیروهای ائتلاف دستگیرشان می‌كند و سوار كانتینر می‌شوند و اینكه در گوانتانامو چه رفتاری با آنها می‌شود، طوری از آن حرف می‌زنند كه انگار از تعطیلات سالیانه‌شان صحبت می‌كنند. فكر می‌كنم تا حدودی برایشان حالت ماجراجویی داشته و می‌خواستند بدانند كه افغانستان چه شكلی است. برایشان جالب بوده. اما مبحث انگیزه خیلی مبحث ساده‌ای نیست. مثلا اگر از خود من بپرسید كه چرا این فیلم را ساخته‌ام امروز به شما یك چیز می‌گویم، فردا چیز دیگر. خیلی دشوار است كه انگیزه‌هایتان را به یك مورد مشخص خلاصه كنید. اما آنچه آنها در فیلم می‌گویند این است كه دیدن افغانستان برایشان جالب بوده و دوست داشتند به مردم آنجا كمك كنند.
متقاعد كردن آنها برای دنبال كردن پروژه دشوار بود؟ چطور اعتمادشان را جلب كردید؟
در ابتدا دو یا سه مصاحبه با آنها و وكیل‌شان داشتیم و موافقت‌شان را برای شركت در پروژه جلب كردیم. اولین كاری كه بعد از صحبت‌های اولیه با آنها و وكیل‌شان انجام دادیم این بود كه دستیار كارگردان؛ مت وایت‌كراس، چیزی قریب به یك ماه را صرف مصاحبه با آنها در یك خانه كرد. این بود كه بعد از یك ماه آنها به‌خوبی مت را می‌شناختند و ما بالغ بر 650 صفحه مصاحبه داشتیم. این نقطه شروع ما بود. وقتی شروع به كار كردیم عاصف به پاكستان برگشته بود تا ازدواج كند و ما بیشتر وقتمان را با راحل و شفیق گذراندیم. آنها سفرشان را با ما شروع كردند و صبح روز بعد به عاصف پیوستند. می‌شود گفت كم‌كم آلوده ماجرا شدیم. قصدم این نیست كه در مورد حس آنها نظر بدهم، اما ما به آنها گفته بودیم كه می‌خواهیم خودشان داستانشان را تعریف كنند چون فكر می‌كنیم خیلی اثرگذار تعریف می‌كنند.
اینجا هم مثل «به سارایوو خوش آمدید» هر از چندگاه بریده فیلم‌های خبری گنجانده‌اید. چرا این كار برایتان حائز اهمیت بوده است؟
دلایل مختلفی داشت. تا حدودی برای اینكه به سیر روایی فیلم كمك كرده باشیم. همیشه این چیزها را از اخبار شنیده‌ایم و دیده‌ایم، بنابراین خواستیم به مردم یادآوری كرده باشیم. تا حدودی هم قصدمان نمایش تضاد بین داستان آنها كه از نزدیك همه چیز را لمس كرده بودند و ما كه از بیرون داستان روایت شده توسط رسانه‌ها را تماشا می‌كنیم، بود. گذشته از این، تمامی اخبار از زاویه دوربین خبرنگاران آمریكایی و نیروهای ائتلاف افغانستان بود. آنها جاهایی كه این سه نفر بوده‌اند، نرفته‌اند. ما با گنجاندن این بریده فیلم‌ها دو دورنما به بیننده ارائه داده‌ایم كه كامل‌تر است. این بریده فیلم‌ها هچنین كمك‌مان كرد كه داستان را هر چه سریع‌تر و ساده‌تر پیش ببریم.
چرا از بازیگرانی كه تجربه بازیگری نداشتند استفاده كردید؟
سعی كردیم افرادی را انتخاب كنیم كه حتی‌الامكان پیشینه‌ای مشابه با سه شخصیت اصلی داستان داشته باشند. مخصوصا كه دوتایشان هنوز زیر 20 سال بودند. پس ناچار از افرادی استفاده كردیم كه تجربه بازیگری نداشتند.
بازی آنها خیلی حالت صادقانه و واقعی دارد. آیا این بازی‌ها عمدتا فی‌البداهه بودند؟
ما سعی كردیم فضا را برایشان مهیا كنیم و اجازه بدهیم كه آن را تجربه كنند. به همین دلیل است كه خیلی صادقانه و واقعی به نظر می‌رسند، چون مقدار زیادی از آن در واقع فی‌البداهه است. از طرفی هم مجبور بودیم حتی‌الامكان از ماجرای سه شخصیت اصلی دور نشویم. سه شخصیت اصلی باقی افراد را ملاقات كردند و زمان نسبتا زیادی را با آنها گذراندند. حتی فكر می‌كنم بخش عمده نوشته‌ها را هم خواندند. این بود كه با داستان مورد نظر آشنایی كافی داشتند. فكر می‌كنم اگر قرار بود باقی شخصیت‌ها خودشان باشند، تا حد زیادی به این سه نفر شبیه می‌شدند. چون اساسا همه این آدم‌ها خیلی به هم شبیه هستند. از طرفی نمی‌خواستیم خیلی به روابط آدم‌های فیلم بپردازیم؛ فقط می‌خواستیم بگوییم چه اتفاقی افتاده است، نه اینكه داستانی مجزا درباره ذهنیات آنها بسازیم.
بازیگرها چه حسی نسبت به داستان داشتند؟ تحت‌تاثیر قرار گرفته بودند؟
باز هم فكر می‌كنم باید از خودشان بپرسید. من فكر می‌كنم و امیدوارم سفر به پاكستان، افغانستان و ایران برایشان جذاب و دوست‌داشتنی بوده است. اینكه تاثیر منفی و عمیق دیگری داشته است یا نه، نمی‌دانم.
پروژه پیشین شما «تریسترام شندی» بود؛ انتقال از آن فیلم به این به نظرم خیلی عجیب است.
[می‌خندد] بله، همین‌طور است.
كارنامه شما خیلی متنوع است، آیا ژانری هست كه به آن نپردازید؟
این فیلم در واقع هم یك سفرنامه است، هم یك فیلم جنگی و هم فیلمی با موضوع زندان. قسمت اول، سفرنامه، بیشتر شبیه «در این دنیا» (اثر وینترباتم كه عمده آن در پاكستان ساخته شده، برنده جایزه بافتا و همین‌طور جایزه خرس طلایی در فستیوال فیلم برلین 2003) است. نمی‌توان آن را سفر به دل تاریكی به شمار آورد. بیشتر شبیه به لذت یك تجربه نو بود. مقدار زیادی از سفر در پشت كامیون‌ها و در جاده‌های ناهموار انجام شد و یكدفعه این احساس به شما دست می‌داد كه «خدای من، قبلا اینجا بوده‌ام. یعنی قرار است تمام ماجرا دوباره تكرار شود؟» ماجرا از آنجا كه وارد افغانستان شدیم جالب‌تر شد. اینكه آنها چطور زندانی شدند و باقی داستان. این چیزها برای من خیلی تازگی داشت و به همین دلیل خیلی جذاب بود. اصلا دوست ندارم مدام یك‌جور فیلم‌ بسازم.
فكر می‌كنید هیچ‌وقت به هالیوود بروید؟
خیلی از فیلم‌های من از جمله «تریسترام شندی» پول آمریكایی خرج‌شان شده. اگر بتوانید فیلمی را كه می‌خواهید بسازید برایتان مهم نیست كه كجا می‌سازیدش. حقیقتش خیلی از فیلم‌هایی كه ما می‌سازیم ایده خودمان هستند، مثل همین یكی. اینطور نبوده كه یكی بیاید بگوید «دوست دارید فیلمی درباره گوانتانامو بسازید؟»
«در این دنیا» جوایز زیادی را برد و یكی از منتقدان آن را با عنوان «بهترین فیلم انگلیسی زندگی‌ام» توصیف كرده است. اما هرگز اكران گسترده نشد و مخاطبان انبوه را به خود جلب نكرد. آیا اینكه با فیلم‌هایتان چنین برخوردی می‌شود شما را مایوس می‌كند؟ به همین دلیل بود كه این فیلم را هم برای تلویزیون و هم برای سینما ساختید؟
«در این دنیا» اینجا اكران چندانی نداشت ولی جاهای دیگر بیشتر نمایش داده شد. كمی مایوس‌كننده است فیلمسازی انگلیسی باشید و در انگلستان فیلم بسازید و فیلمتان خارج از كشورتان بیشتر اكران شود. عمومی‌تر بگویم، فكر می‌كنم این كشور با فیلم‌های غیر انگلیسی‌زبان راحت نیست و قسمتی از «در این دنیا» به زبانی غیر از انگلیسی بود. در مورد «جاده گوانتانامو»، یكی از جذابیت‌های كار باChannel 4 این است كه با اینكه به عنوان یك فیلم به برلین خواهد رفت و بیرون از انگلستان در سینماها نمایش داده خواهد شد، از تلویزیون هم پخش می‌شود و چون درباره گوانتانامو و اتفاقات حال حاضر است، هر چه زودتر بیشترین تعداد مخاطب را جمع كند بهتر است و فكر می‌كنم برای چنین داستانی مخاطب بیشتری در تلویزیون انگلستان وجود دارد تا سینمای آن.
پس این فیلم حكم یك‌جور مبارزه انتخاباتی را دارد. دوست دارید چه تاثیری بگذارد؟
كلا فكر نمی‌كنم زیاد بشود از فیلم انتظار داشت تاثیر خاصی بگذارد. حقیقتش سینما كلا آن‌قدرها اثرگذار نیست. اتفاقی كه برای آنها افتاد خیلی عجیب و وحشتناك بود و فكر می‌كنم خوب است همه بدانند چه اشتباهی صورت گرفته.